ბერლინის კინოფესტივალი ქართული აქცენტით

ბერლინის საერთაშორისო კინოფესტივალი მნიშვნელოვანი კულტურული მოვლენაა გერმანიაში და ევროპაშიც.

”ბერლინალე” 1951 წელს მეორე მსოფლიო ომის მოკავშირეების - ამერიკის შეერთებული შტატების, დიდი ბრიტანეთისა და საფრანგეთის თაოსნობით დაარსდა.

სწორედ ამ ქვეყნების მეურვეობის ქვეშ იმყოფებოდა მაშინ დასავლეთი ბერლინი. პირველ წელს პრემიებს გერმანული ჟიური ანიჭებდა. 1952-1955 წლებში პრიზებს მაყურებელთა და უცხოური პრესის გამოკითხვის საფუძველზე გასცემდნენ. 1956 წლიდან კი გადაწყვეტილებებს საერთაშორისო ჟიური იღებს და ამ დროიდან ფესტივალმა საყოველთაო აღიარება მოიპოვა.



”ბერლინალე” პოლიტიზებულ კინოფესტივალად მიიჩნევა. წლების განმავლობაში დასავლეთსა და აღმოსავლეთს შორის კულტურული ხიდის ფუნქციას ასრულებდა. დღესაც,

არ არსებობს მეტ-ნაკლებად მნიშვნელოვანი სოციალური თუ პოლიტიკური მოვლენა, ბერლინის კინოფესტივალის ყურადღების მიღმა რომ დარჩეს. შარშანდელი ტერორისტული აქტის შემდეგ, რომელსაც ბერლინის ცენტრში საშობაო ბაზრობაზე გამოსული ადამიანები ემსხვერპლნენ, პოლიციამ გააძლიერა უშიშროების ზომები. ფესტივალის დირექტორმა, დიტერ კოსლიკმა წლევანდელი ”ბერლინალეს” მთავარ დევიზად გამოაცხადა ”ადამიანის ბრძოლა ცხოვრებისეული სირთულეების წინააღმდეგ და ბედნიერების ძიება”. ამ თემას მეტ-ნაკლებად ყველა საფესტივალო ფილმი ეხმიანებოდა.

წელს ბერლინში ოფიციალური პროგრამით 24 ფილმი იყო წარმოდგენილი, აქედან 18 კონკურსში მონაწილეობდა. ყველაზე დიდი წარმატება წილად ხვდა უნგრელი რეჟისორი ქალის ილდიკო ენედის ფსიქოლოგიურ დრამას ”სხეულისა და სულის შესახებ”. ფილმი მოგვითხრობს სიყვარულის პარადოქსული ისტორიის შესახებ, რომელიც ბუდაპეშტში საქონლის სასაკლაოს არცთუ ისე რომანტიკულ ფონზე ვითარდება. ფილმის გმირები მარტოსულები არიან. ისინი ხორცის გადამმუშავებელ საამქროში მუშაობენ.

არ იციან, რომ მათ ემოციები და ფიზიკური სურვილები აერთიანებთ. სიზმრებსაც ერთნაირს ხედავენ. ფილმში, როგორც წარმოსახვა, რამდენჯერმე ჩნდება ირმები ტყეში - ულამაზესი კადრი. ”ეს ფილმი მხოლოდ კეთილი და გულისხმიერი ადამიანებისთვის იქნება გასაგები”, - განაცხადა რეჟისორმა ფილმის წარდგენისას. სწორედ ასეთები აღმოჩნდნენ ჟიურის წევრები, რომლებსაც ცნობილი ამერიკელ-ჰოლანდიელი რეჟისორი პოლ ვერხოვენი ხელმძღვანელობდა. ფესტივალის მთავარი პრიზის ”ოქროს დათვის” გარდა ”სხეულისა და სულის შესახებ” კიდევ ორი პრიზით - კინოკრიტიკოსთა საერთაშორისო ასოციაციის (ფიპრესი) და ეკუმენიზმის (ქრისტიანული) ჟიურის პრიზებით დაჯილდოვდა.

ფესტივალზე აკრედიტებული ჟურნალისტების ფავორიტი გახლდათ ცნობილი ფინელი რეჟისორის აკი კაურისმიაკის ფილმი სირიელი ლტოლვილის შესახებ ”იმედის მეორე მხარე”, რომელიც ჩვენებისთანავე საკონკურსო პროგრამის რეიტინგის სათავეში მოექცა. ჟიურიმ კაურისმიაკი საუკეთესო რეჟისურისათვის ”ვერცხლის დათვით” დააჯილდოვა. ბევრმა ჩათვალა, რომ სათანადოდ არ დაფასდა ფინური ფილმის პოლიტიკური გზავნილი: ევროპელები, მართალია, ეხმარებიან ლტოლვილებს, მაგრამ სხვა სამყაროდან მოვლენილი ამ ადამიანების გარეშე, ევროპული ცივილიზაცია კიდევ დიდხანს გააგრძელებდა ანემიურ არსებობას. თავად რეჟისორმა წყენა არ დამალა.

ის ფესტივალის დახურვის საზეიმო ცერემონიაზე მთვრალი გამოცხადდა და პრიზის მისაღებად სცენაზე არ ავიდა. ასე რომ, ორგანიზატორებს მოუწიათ დარბაზში ჩასვლამ და პრიზის გადაცემამ. პრესის წარმომადგენლებთან შეხვედრისას 59 წლის რეჟისორმა განაცხადა: ”დავიღალე. მინდა, საკუთარი ცხოვრებით ვიცხოვრო. რა თქმა უნდა, ადრეც ვამბობდი ამის შესახებ. მაგრამ, ახლა ზუსტად გეუბნებით - ადიოს”.

დიდი მოწონება ხვდა ჩილელი რეჟისორის, სებასტიან ლელიოს სიურრეალისტურ დრამას ”ფანტასტიკური ქალი”. მთავარი გმირი ტრანსსექსუალია, რომელსაც შეყვარებულის სიკვდილის შემდეგ ბრძოლის დაწყება უწევს, რათა სხვებთან ერთად საყვარელი ადამიანის გლოვის უფლება მიეცეს. ”ფანტასტიკური ქალი”, როგორც თემატურად, ასევე სტილისტურად საკონკურსო პროგრამის ყველაზე მოულოდნელი და ორიგინალური ფილმი აღმოჩნდა. ეს გარემოება ჟიურიმაც გაითვალისწინა და საუკეთესო სცენარისათვის ”ვერცხლის დათვი” გადასცა რეჟისორსა და მის თანაავტორ გონსალო მასას.

დანარჩენი პრიზების განაწილებისას ჟიურის წევრებმა პოლიტკორექტულობა გამოიჩინეს და შეეცადნენ არც ერთი კინემატოგრაფიული რეგიონი უყურადღებოდ არ დაეტოვებინათ. ჟიურის დიდი პრიზი აფრიკულ კინოს ხვდა წილად. რეჟისორი ალენ გომისი კონგოს რესპუბლიკიდან არის. მისი ფილმის, ”ფელისიტეს”, მთავარი გმირი კინშასაში ღამის ბარის მომღერალია და ავტოავარიაში მოყოლილი შვილის გადასარჩენად უკან არაფერზე იხევს.




ყველაზე დიდი გაუგებრობა გამოიწვია ბერლინის კინოფესტივალის ერთ-ერთი დამფუძნებლის, ალფრედ ბაუერის სახელობის პრიზით პოლონური ფილმის ”მხეცის კვალის” დაჯილდოებამ. ეს პრიზი, ავტორებს კინოში ახალი პერსპექტივების აღმოჩენისთვის გადაეცემათ. რეჟისორი აგნეშკა ჰოლანდი თავისი შემოქმედებით უდავოდ პატივისცემას იმსახურებს, მაგრამ მისი ახალი ნამუშევარი კინემატოგრაფიული თხრობის ტრადიციული სქემითაა აგებული. აქ არც სხვა ნოვაციები შეიმჩნევა და ჟიურის უცნაური გადაწყვეტილება მხოლოდ პოლონელი რეჟისორი ქალის ღვაწლის დაფასების აუცილებლობით შეიძლება აიხსნას.

აზიური კინოს ღირსების დაცვა სამხრეთკორეელ მსახიობ კიმ მინ-ჰის ხვდა წილად. მან დაიმსახურა პრიზი ქალის როლის საუკეთესო შესრულებისთვის რეჟისორ ჰონგ სანგ-სუს მელანქოლიურ ფილმში ”ღამით, მარტოდმარტო პლაჟზე”. პრიზი მა მაკაცის საუკეთესო როლისთვის გადაეცა ავსტრიელ მსახიობ გეორგ ფრიდრიხს გერმანელი რეჟისორის ტომას არსლანის ფსიქოლოგიურ დრამაში ”ნათელი ღამეები” მონაწილეობისთვის.

წელს ბერლინის საკონკურსო პროგრამაში უფერულად იყო წარმოდგენილი ამერიკული კინო. არც ჰოლივუდის ვარსკვლავების სიმრავლე შეიმჩნეოდა, რომლებიც საფესტივალო ეიფორიას და აჟიოტაჟს განაპირობებენ. ამერიკელებმა კონკურსისთვის რატომღაც მხოლოდ ერთი, რეჟისორ ორენ მოვერმანის აშკარად სუსტი ფილმი ”სადილი” გაიმეტეს, რომლის მთავარ ღირსებას რიჩარდ გირის მონაწილეობა წარმოადგენდა. 67 წლის მსახიობმა თავის 33 წლის შეყვარებულთან, ესპანელ ლამაზმან ალეხანდრა სილვასთან ერთად წითელ ხალიჩაზე ნამდვილი სასიყვარულო პერფორმანსი მოაწყო. რიჩარდ გირი უფრო სერიოზული საქმეებითაც იყო ბერლინში დაკავებული. ის ეწვია ბუნდესტაგს, სადაც შეხვდა ანგელა მერკელსა და პარლამენტის რამდენიმე დეპუტატს. როგორც გერმანული პრესა იუწყება, საუბრის თემა იყო მიმდინარე პოლიტიკური სიტუაცია, აგრეთვე ტიბეტის პრობლემები - ცნობილია, რომ მსახიობი ბუდიზმის ადეპტია და ტიბეტის გათავისუფლებისთვიის ბრძოლას უდგას სათავეში.

საბჭოთა კავშირი 1977 წლამდე პოლიტიკური მოტივით ბოიკოტს უცხადებდა ბერლინის კინოფესტივალს. ქართულ კინოს პირველად 1986 წელს მიეცა შესაძლებლობა, მონაწილეობა მიეღო ბერლინის ფესტივალის საკონკურსო პროგრამაში. ამ წელს გიორგი შენგელაიას ფილმი ”ახალგაზრდა კომპოზიტორის მოგზაურობა” საუკეთესო რეჟისურისათვის ”ვერცხლის დათვით” დაჯილდოვდა. დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ კიდევ ორჯერ დაეთმო საკონკურსო ეკრანი ქართულ კინემატოგრაფს. 1993 წელს ჟიურიმ ”ვერცხლის დათვი” გადასცა თემურ ბაბლუანის ფილმს ”უძინართა მზე”. შედარებით წარუმატებელი აღმოჩნდა მიხეილ კალატოზიშვილის ”რჩეულის” საფესტივალო პრემიერა, რომელიც 1994 წელს აჩვენეს ბერლინში და დღეს ეს საინტერესო ფილმი სრულიად დავიწყებულია.

მას შემდეგ, რაც აშკარად შეიმჩნევა ქართული კინემატოგრაფის მიერ კრიზისის დაძლევის ტენდენცია, ”ბერლინალეს” პარალელურ პროგრამებში ”პანორამასა” და ”ფორუმში” არაერთი ქართული ფილმი აჩვენეს. 2013 წელს წარმატებული აღმოჩნდა ნანა ექვთიმიშვილისა და სიმონ გროსის სადებიუტო ფილმის ”გრძელი ნათელი დღეები” პრემიერა ”ფორუმის” პროგრამით.

წელს, სანდენსში ამერიკული პრემიერის შემდეგ, ”ფორუმმა” კვლავ მიიწვია რეჟისორები ახალი ნამუშევრით ”ჩემი ბედნიერი ოჯახი”. ფილმი მოგვითხრობს სამი თაობისგან შემდგარი ერთი ქართული ოჯახის შესახებ. მთავარი გმირი 52 წლის ქართული ენისა და ლიტერატურის მასწავლებელი მანანა მხეიძეა (მსახიობი ია შუღლიაშვილი), რომელსაც მტკიცედ აქვს გადაწყვეტილი, გაარღვიოს ოჯახის წევრების მიერ მის ირგვლივ შექმნილი ჩაკეტილი სივრცე, სხვაგან, თუნდაც გარეუბანში, გადავიდეს საცხოვრებლად და დამოუკიდებელი ცხოვრება დაიწყოს. სწორედ ეს გარემოება აძლევს სურათის ავტორებს საშუალებას, ქართული ოჯახი, ტრადიციები, მშობლებსა და შვილებს შორის ურთიერთობები ზედმიწევნით რეალისტურ და, ამავე დროს, ტრაგიკომიკურ პლანში წარმოაჩინონ.

ყველანი - მშობლები, შვილები, ნათესავები - ეწინააღმდეგებიან მანანას სწრაფვას, მოიპოვოს თავისუფლება და ის პირადი სივრცე, რომელიც სწორედ უახლოესმა ადამიანებმა დააკარგვინეს. ვერავინ ხვდება, რითია ის უკმაყოფილო. მათ შორის, ვერც ქმარი (მსახიობი მერაბ ნინიძე), რომელიც თავად არსად გადასვლას არ ფიქრობს და ცოლის წასვლის შემდეგ მის მშობლებთან აპირებს დარჩენას. ფილმში ჩადებულია ის ეროვნული კულტურული კოდი, რომელიც ქართულ კინოს სხვა კინემატოგრაფიებისგან განასხვავებს. მოკლედ, ქართული კინოს საუკეთესო ტრადიციებია გამოყენებული, ამავე დროს, იგრძნობა რუმინული კინოს, ე. წ. ”რუმინული რეალიზმის” გავლენაც. ავტორებს, ისევე როგორც ”გრძელ, ნათელ დღეებში”, რუმინელი ოპერატორი ჰყავთ მიწვეული (ამჯერად ტიმორ პანდურუ), რომლის კამერა ემოციურად დამუხტული ატმოსფეროს გადმოცემისა და დახშულ სივრცეში მყოფ პერსონაჟებთან თითქმის ფიზიკური კონტაქტის დამყარების საშუალებას იძლევა.

”ფორუმის” პროგრამით ნაჩვენები იყო რეჟისორ რატი ონელის დოკუმენტური ფილმი ”მზის ქალაქი”. შეიძლება ითქვას, რომ ეს ჭიათურის, ერთ დროს საქართველოს მნიშვნელოვანი სამრეწველო ქალაქის, დღევანდელი უბადრუკი მდგომარეობის ზედმიწევნით რეალისტურად, თითქმის ნატურალისტურად წარმოჩენისა და ამ მოცემულობის ფილოსოფიურად გააზრების მცდელობაა. ფილმს წამძღვარებული აქვს ეპიგრაფი აღორძინების ეპოქის ფილოსოფოსის ტომაზო კამპანელას თხზულებიდან ”მზის ქალაქი”, სადაც აღწერილია გონიერი და სრულყოფილი საზოგადოებრივი წყობილების საოცნებო ქალაქი, რომლის მცხოვრებლები ”ღარიბები არიან, რადგან არაფერი გააჩნიათ, მაგრამ მდიდრები არიან, რადგან არაფერი სურთ”.

არსად, მით უმეტეს საქართველოში, არ მეგულება ქალაქი, რომელიც ოდნავ მაინც მაგონებდეს კამპანელას იდეალურ უტოპიურ ქალაქს. ჭიათურასთან დაკავშირებით კი ეს შედარება მხოლოდ შავი იუმორის სფეროს შეიძლება მიაკუთვნო. დღეს, ამ ღმერთისგან მივიწყებულ ქალაქში, რომელიც ფანტასმაგორიული ფილმის უზარმაზარ დეკორაციას დამსგავსებია, ადამიანებიც, თავიანთი მისწრაფებების მიუხედავად, ისეთივე უსახურნი ჩანან, როგორ გარემოშიც უხდებათ ყოფნა. უდავოა, საქართველოს სხვადასხვა რეგიონის რეალობა ნამდვილად იძლევა კრიზისული ხედვის, ხშირ შემთხვევაში ირონიული ინტერპრეტაციის საბაბს. ქართველი რეჟისორებიც ცდილობენ, ხელიდან არ გაუშვან კინემატოგრაფიული თვალსაზრისით მომგებიანი თემები, რომლებიც არცთუ კარგად წარმოაჩენენ ჩვენს ქვეყანას, მაგრამ მაყურებელი, განსაკუთრებით უცხოელი, ჯერ კიდევ იჩენს ინტერესს დროში ჩაკარგული პოსტსაბჭოთა სივრცეებისა და არქაული ყოფის მიმართ.


”პანორამის” პროგრამით აჩვენეს რეზო გიგინეიშვილის სოციალური დრამა ”მძევლები”, რომელიც 1983 წელს თბილისელი ახალგაზრდების მიერ თვითმფრინავის გატაცების მცდელობასა და ამის შემდეგ განვითარებულ ტრაგიკულ მოვლენებს ეხება. ფილმმა დიდი ინტერესი და აზრთა სხვადასხვაობა გამოიწვია. მიკლემეტრაჟიანი ფილმების პროგრამაში ფესტივალის ორგანიზატორებმა ჩართეს ნათია ნიკოლაშვილის ანიმაციური სურათი ”ლი-ლე”. ასე მრავალმხრივად იყო წარმოდგენილი ქართული კინო ბერლინის 67-ე კინოფესტივალზე. იმედია, უახლოეს მომავალში ქართული ფილმი კონკურსში მიიღებს მონაწილეობას და წარმატებასაც მიაღწევს.

კინომცოდნე
არჩილ შუბაშვილი

like
0