სამოსი, როგორც ხელოვნება: სამოსში გადატანილი და დამახსოვრებული ისტორიულ პირთა ბიოგრაფიები

ხელოვნების სასახლეში უნიკალური კოლექცია გამოიფინა, რომელმაც  მუდმივი ექსპოზიციის სახე მიიღო.


ეს ის შემთხვევაა, როცა აუცილებლად უნდა ეწვიო მუზეუმს და საკუთარი თვალით ნახო ის სილამაზე, რომელიც ესთეტიკურ სიამოვნებასთან ერთად, ჩვენს ქვეყანაზე
საინტერესო ამბავსაც მოგითხრობთ. ყოველ ექსპონატში არ იკითხება მხოლოდ კოსტიუმის შექმნის დიდი ხელოვნება. ეს გახლავთ სამოსში გადატანილი და დამახსოვრებული ისტორიულ პირთა ბიოგრაფიები.

ექსპონატების შესახებ ხელოვნების სასახლის დირექტორი გიორგი კალანდია გვესაუბრება:
- საქართველოს ხელოვნების სასახლე ერთ-ერთი უმდიდრესი სიძველეთსაცავია საქართველოში. მისი ძირითადი მიმართულება თეატრი, კინო, მუსიკა და ქორეოგრაფია იყო. ის, რაც ჩვენმა მუზეუმმა ითავა, უნიკალური მოვლენაა საქართველოს უახლეს ისტორიაში. კარგად ვიცით, რომ 1917 წელს, საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ, თავად-აზნაურთა ქონების კონფისკაცია მოხდა.

ჩამორთმეული ქონების ნაწილი საქართველოს სხვადასხვა მუზეუმმა მიიღო, ხოლო ნაწილი, სამოსის სახით, არასამუზეუმო ექსპონატებად აღიარეს და როგორც რეკვიზიტი, კინოსტუდიას გადაეცა. ჩვენთვის კარგად ნაცნობ ფილმებში

მსახიობებს ხშირად ორიგინალები ეცვათ. მაგალითად, ფილმში "გიორგი სააკაძე" ცხენზე ამხედრებულ სპარტაკ ბაღაშვილს, იმერეთის მეფის ალექსანდრეს, ძვირფასი ქვებით გაწყობილი კოსტიუმი აცვია. ამით იმის თქმა მსურს, რომ ფილმებში ქართული ნაციონალური კოსტიუმის უნიკალური ნიმუშებია გამოყენებული. ეს კოსტიუმები ფილმების გზით მოხვდა ჩვენთან. 7 წლის წინ მხოლოდ 10 კოსტიუმი თუ გვექნებოდა. დღეს 300-ზე მეტი სამოსია ჩვენს საცავში. საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში მოვიძიებთ ხოლმე, კოლექციის ძირითადი ნაწილი დაზიანებული იყო.

მათი ექსპოზიციაზე გამოფენა, ხელის შეხებაც არ შეიძლებოდა. სიძველის გარდა, სამოსი გამოყენებითაც იყო დაზიანებული. ამასთან, კინოსტუდიის საცავი ხომ მათთვის არც იყო განკუთვნილი. შენახვის ყველა პირობა იყო დარღვეული. კოლექცია, ფაქტობრივად, განადგურების პირას იყო. ჩვენი ამოცანა მათი გადარჩენა და ექსპოზიციაზე გატანა გახლდათ. საქართველოში არ გვაქვს მსგავსი გამოცდილება. დღემდე არ გვქონდა საგამოფენო სივრცე, სადაც ქართველ მეფეთა სამოსის ხილვა იქნებოდა შესაძლებელი.


- თანამედროვე სამყაროში ამის ფუფუნება მოქმედ დიზაინერებსაც კი აქვთ. არაერთი მოდის სახლია, სადაც ძველი კოლექციების დათვალიერება შეუძლიათ.
- ავსტრიის ერთ-ერთ მუზეუმში მათი დედოფლის სამოსი ვნახე. როგორც ანოტაციიდან მივხვდი, ორიგინალიც კი არ იყო. დიზაინერებმა აღადგინეს, ანუ მსოფლიოში ამის ტრადიცია არსებობს. ჩვენ ორიგინალები გვქონდა, რომელიც აღდგენას ექვემდებარებოდა. დახმარებისთვის დავით ბეჟუაშვილის ფონდს მივმართეთ. გარდა იმისა, რომ უნიკალური ექსპოზიციის გადარჩენას შევძლებდით, ამ ექსპონატებს საგანმანათლებლო დანიშნულებაც ექნებოდა. კოსტიუმებს რესტავრაცია ესაჭიროებოდა. უნდა გამაგრებულიყო, ანუ შექმნილიყო გარკვეული საფუძველი, რომელზეც კოსტიუმის ზედაპირს დავამაგრებდით. თეკლე დედოფლის სამოსზე დაკარგული იყო და აღვადგინეთ 3000-ზე მეტი წვრილი დეტალი - ვერცხლისგან, თითბრისა და მოოქრული ვერცხლისგან გაკეთებული პატარა ფოთლები, რომლებიც ორნამენტს ქმნიან. თავიდან მოგვიწია დიდი ნაწილის ჩამოსხმამ. დავუკავშირდით იუველირს, რომელმაც ამ დეტალებზე იმუშავა.

დაკარგული იყო ასევე ოქროს ძაფის დიდი ნაწილი. ძაფების აღდგენაში ისევ იუველირი დაგვეხმარა. ეს გახლდათ პროცესი,
რომელიც ისტორიული კოსტიუმის აღდგენას ისახავდა მიზნად. არანაკლებ საინტერესო აღმოჩნდა მეორე ეტაპი. ჩვენს მუზეუმში დაცულია, 40-იანი წლების დოკუმენტი, რომელიც თეატრის მხატვარ სოლიკო ვირსალაძეს ეკუთვნოდა და საინტერესო ისტორიას მოგვითხრობდა. სოლიკო ვირსალაძეს ცეკვა "სამაიასთვის" უნდა შეექმნა კაბა. ის ყოველთვის ისტორიული რეალობიდან გამოდიოდა. ამ კოსტიუმის შესაქმნელად საქართველოს სხვადასხვა მხარეში იმოგზაურა.

ათვალიერებდა თამარ მეფის ფრესკებს. მოიარა ყინწვისი, ბეთანია, ბერთუბანი, ბოდბე და ვარძია. ყველაზე მეტად ვარძიის ფრესკა მოეწონა, რადგან უკეთ იკვეთება ახალგაზრდა თამარის სამოსი. თამარს აცვია საზეიმო, საიმპერატორო კაბა. შთამბეჭდავი, ლამაზი კოსტიუმია. რადგან თამარის კაბა არ მოიპოვებოდა საქართველოში, სოლიკო ვირსალაძემ, ფრესკის მიხედვით თამარის კაბა აღადგინა. ყველაფერი ორიგინალი უნდა ყოფილიყო: ვერცხლი, ოქრო და მარგალიტები.

 

როგორც ბატონი სოლიკო იგონებდა, საბჭოთა მთავრობა ამ საქმეში არ დაეხმარა. თავის იდეაზე მას უარი არ უთქვამს და ყველაფერი ბუტაფორიებით აღადგინა. კაბა პლასტმასის და უბრალო, მეტალის დეტალებით გააწყო. მოგონებათა წერილში ბატონი სოლიკო იმედს იტოვებდა, რომ ამ კაბის მთელი თავისი ბრწყინვალებით აღდგენის დროც დადგებოდა. ამავე წერილშივე აღნიშნავდა, რომ მეფეს ამ სამოსის ტარება სიმძიმის გამო გაუჭირდებოდა. ფონდის დახმარებით ამ კაბის აღდგენაც დავიწყეთ: თამარის კოსტიუმზე მოიხსნა ყველა ბუტაფორია და დამაგრდა 3 628 მსხვილი და წვრილი მარგალიტი. 158 მოოქრული და 100 ვერცხლის ბალთა.

მომავალში კაბის დასრულებას ვგეგმავთ, რადგან ყველა ძვირფასი თვალი: ფირუზი და იაგუნდი ჯერ არაა დამაგრებული. ამ თემასთან დაკავშირებით ამერიკის საელჩოსთან მიმდინარეობს მოლაპარაკებები. მეფე ლუარსაბის სამოსზე 1 500-ზე მეტი მარგალიტია დამაგრებული. მარგალიტებს შორის ანდალუზიური, დიდი ზომის მარგალიტებია განლაგებული. მათი ძირითადი ნაწილი ესპანეთიდან ჩამოვიტანეთ. ყველაფერი ისე აღვადგინეთ, როგორც ორიგინალს შეეფერებოდა. დარბაზში ასევე ორი მნიშვნელოვანი კოსტიუმია გამოფენილი. ერთ-ერთ ბატონიშვილს ეკუთვნის, რომელზეც ძველი ქართული და ხევსურული ნაქარგობაა წარმოდგენილი, ოქრომკედისა და აპლიკაციის თავისებური ნაზავია.

თავადის კოსტიუმზე კი ე.წ. ვერცხლკედია დამაგრებული. იყო თუ არა ეს კოსტიუმები ფილმებში გამოყენებული, ამ ინფორმაციას ჩვენამდე არ მოუღწევია. თუმცა ნათელია, რომ ყოველი მათგანი ხელოვნების ნიმუშია. გვქონია შემთხვევა, როცა კოსტიუმი მე-19 საუკუნეშია შექმნილი, მაგრამ მე-18 საუკუნისთვის დამახასიათებელ ელემენტებს შეიცავს. ამ თვალსაზრისითაც საინტერესო ნიმუშები გვაქვს. პირობითად, თეკლე ბატონიშვილის კოსტიუმი გამოყენებულია ფილმში "გიორგი სააკაძე". ჩვენ მიერ ჩატარებული კვლევის მიხედვით, მსგავსი კოსტიუმი ეცვა ორ ძალიან ცნობილ ქალბატონს. ერთ-ერთი ამ სასახლის დიასახლისი აგრაფინა ჯაფარიძე იყო, ხოლო მეორე, - მერი შერვაშიძე.

როგორც ჩანს, მსგავსი კოსტიუმები ეცვათ რუსეთის იმპერიის ბოლო მეჯლისზე - პეტერბურგში ნიკოლოზ მეორეს კარზე 1903 წელს სამეფო მეჯლისი გაიმართა, სადაც იმპერიის საუკეთესო ქალბატონები იყვნენ მიწვეულნი. ვიცით, რომ მეჯლისზე ამ სასახლის დიასახლისიც ბრძანდებოდა. გადმოცემის თანახმად, ამავე მეჯლისზე იმყოფებოდა მერი შერვაშიძეც. ვფიქრობ, რომ ეს კოსტიუმი რომელიმე მათგანს ეცვა. თუმცა სამოსს საკმაოდ ტრაგიკული ისტორია აქვს. კაბას გრძელი აფრა მოჰყვებოდა. ფილმისთვის რომ ვერ გამოიყენებდნენ, აფრა მოჭრეს და დაამოკლეს.


- რა საერთო ნიშნები აქვს სხვადასხვა ეპოქაში შექმნილ კოსტიუმებს?
- კოლექცია უპირველესად ჩვენს ფესვებზე, წარსულზე გვიყვება. ზოგიერთ კოსტიუმში სპარსული ფარჩაა გამოყენებული, რაც ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნებთან კონტაქტზე და მის გავლენაზე მიგვანიშნებს. იქ, სადაც ევროპული ქსოვილია გამოყენებული, ჩვენს ევროპულ კონტაქტებსა თუ გავლენებზე მიუთითებს. თამარის კაბა მართლაც დიდ ინფორმაციას ატარებს. ამ შემთხვევაში მოდა კარგად გადმოგვცემს პოლიტიკურ გემოვნებას. მაგალითად, როცა საქართველოს სამეფო სპარსეთის გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა, ჩვენს ჩაცმულობაზეა ასახული. თამარის ეპოქაში, როცა საქართველოს სამეფომ განუზომელ ძალაუფლებას მიაღწია, ქართველი მეფეები კი საკუთარ თავს ბიზანტიის იმპერატორების მეტოქეებად მიიჩნევდნენ, ბიზანტიის იმპერატორებივით იმოსებოდნენ. მათ სამოსში ბიზანტიის გავლენა იგრძნობა.


- თუ გაქვთ ინფორმაცია იმ სახელოსნოებზე, სადაც ამგვარი ხელოვნების ნიმუშები იქმნებოდა?
- ვერ გეტყვით, ჩემამდე ამ ინფორმაციას არ მოუღწევია. იმ ხელოსნების სახელები დღემდე უცნობია. რასაკვირველია, საინტერესოა, როგორ იკერებოდა ამგვარი სამოსი. ქსოვილზე გაცილებით მეტი ვიცით. გვაქვს ცნობები, რომ მე-15 საუკუნეში მაღალი ხარისხის აბრეშუმს ვაწარმოებდით და ქართული ქსოვილი ყველაზე ძვირად ღირებული იყო. ისტორიულ ცნობებში ხშირად არის მითითებული, რომ სულთანი ჩვენს მეფეებს ხალათს უგზავნიდა საჩუქრად. ბიზანტიურ სამოსში დადგენილი ფერები იყო. ქართულ სამოსს თავისი ფერები ჰქონდა, მაგალითად იისფერი. სამოსი შეიძლება ფარჩით იყოს შეკერილი, მაგრამ მასზე ქართული ორნამენტები იყოს გამოსახული. ამ პრინციპითაა შექმნილი ბატონიშვილის კოსტიუმი. ქართული კოსტიუმი სამეცნიერო კვლევის საგანია. სამწუხაროდ, ამ მიმართულებით ფუნდამენტური კვლევა ჯერ არავის ჩაუტარებია. მიუხედავად იმისა, რომ ივანე ჯავახიშვილმა შრომატევადი საქმე გააკეთა და ქართული სამოსის, ვარცხნილობისა და სამკაულის ისტორიაზე მასალები დაგვიტოვა. ვფიქრობთ, რომ ეს ექსპოზიცია ასეთ კვლევას საფუძველს ჩაუყრის. მუშაობა დაწყებული გვაქვს და ქართული ქსოვილის შესახებ ალბომი უნდა გამოვუშვათ.


- წინა საუკუნეებში მოდა არსებობდა?
- მოდა უფრო მასკულტურაა. ყველას ამის ფუფუნება არ ექნებოდა. თავადიც ვერ შეიმოსებოდა მეფესავით. სამეფო კარზე მაინც შეინიშნებოდა ტენდენცია, რომ ჩაცმის კულტურაზე დიდ გავლენას ის სახელმწიფო ახდენდა, რომლის გავლენასაც ჩვენი სახელმწიფო განიცდიდა. ისევ აღვნიშნავ, რომ მე-9-10 და მე-11-12 საუკუნეებში ბიზანტიის გავლენა იგრძნობოდა მეფეთა სამოსში. არაბთა ბატონობის პერიოდში ქართულ სამოსზე გაჩნდა არაბული წარწერები, რაც არაბულ ქსოვილს ახასიათებდა. ეს წარწერები რაიმე შინაარსს არ გვიყვებოდა, მას უფრო ორნამენტის დანიშნულება ჰქონდა. ამას ფსევდოკუფურ წარწერებად მოვიხსენიებთ. ასეთი ორნამენტი იყო ცოტნე დადიანის მამის, შერგილ დადიანის სამოსზე. როცა საქართველო მოძლიერდა, მსგავსი ორნამენტები ქართული ასოებით შეიცვალა.


- ქსოვილის რესტავრაციის რამდენად დიდი ტრადიცია გვაქვს საქართველოში?
- ქსოვილზე, ძირითადად, საქართველოს ეროვნული მუზეუმი მუშაობს. არანაკლები გამოცდილება აქვთ ხელოვნების მუზეუმის რესტავრატორებსაც. საგამოფენო დარბაზში სულ 5 კოსტიუმია წარმოდგენილი: ე.წ. თამარ მეფის, ე. თეკლე დედოფლის, მეფე ლუარსაბის, ბატონიშვილისა და ქართველი თავადის კოსტიუმები. პროცესი გრძელდება და მალე ახალი ნიმუშები შეემატება ამ უნიკალურ კოლექციას.


ქეთი დარჩია

ჟურნალი ”ბომონდი”

იანვრის ნომერი

like
2

კომენტარის დამატება
×
სახელი*
კომენტარი*
კომენტარი, რომელიც შეიცავს უხამსობას, დისკრედიტაციას, შეურაცხყოფას, ძალადობისკენ მოწოდებას, სიძულვილის ენას, კომერციული ხასიათის რეკლამას, წაიშლება საიტის ადმინისტრაციის მიერ.